Cinsel Fonksiyon Bozuklukları

Cinsel işlev bozuklukları her iki cinste de ciddi ruhsal ve fiziksel çöküntülere neden olabilen hastalıklardır. Genellikle psikolojik nedenlerin ön plana çıktığı bu hastalıklarda eğitimin etkileri büyüktür. Karmaşık tedavilerden önce basit doğruların öğrenilmesi pek çok sorunu çözebilir. Bu nedenle okuyucuların sitemizde daha önce yayınlanan cinselliğin fizyolojisini okumasını öneririz.
Cinsel işlev bozukluklarını tanımlamak tanı ve tedavinin de önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Öncelikle burada anatomik olarak herhangi bir sorunu olmayan bireylerin cinsel işlevlerindeki bozuklukların özetleneceğini bilmeliyiz.

Kısaca tanımlamak gerekirse başlıca cinsel işlev bozuklukları;
-Cinsel istek (Desire)
-Uyarılma (Arousal)
-Orgazm (Orgasmic)
-Ağrılı cinsel ilişki (Disparoni ve Vaginusmus)
olarak sayılabilir.

Bu bozukluklar ilk ilişkide olabileceği gibi (Primer) , sonradan da ortaya çıkabilirler (sekonder). Cinsel işlevler organlar arasında karmaşık bir bütünlük gerektirir. Sinir sistemi, kalp-damar sistemi, hormonlar cinsel fonksiyonlarda oldukça belirleyicidirler. Ayrıca sosyal durum, aile çevresi, dini inançlar, kültürel farklılıklar, sağlık durumu, kişisel deneyim, yaş cinsellikte önemlidir. Pek çok cinsel (organ dışı veya cinsel organlardaki) sistemik hastalık, enfeksiyonlar, ameliyatlar, kanser veya kanser tedavileri, cinsel taciz, tecavüz gibi ruhsal ve fiziksel yaralanmalar sonucu yukarıda tanımlanmaya çalışılan cinsel işlev bozukluklarından biri veya bir kaçı ortaya çıkabilir. Bunlara ek olarak eşlerin birbirine uyumu hayati önem taşımaktadır.

Cinsel işlev bozuklularında erken tanı ve tedavi temel yaklaşım olmalıdır. Bu durumda hastayı ilk gören birinci basamak sağlık hizmetleri sunan hekim temel tedavi yöntemleri, bilgilendirme, eğitim ve doğru yönlendirme ile pek çok sorunu kolayca çözebilmektedir. Pek çok hekim (özellikle jinekologlar-kadın hastalıkları uzmanları-) özel bir eğitim almadıkları gerekçesiyle kendilerini bu konuda yetersiz görerek hastaların bu sorunlarından uzak durmaya çalışmaktadırlar. Ancak özellikle kadın hastaların önemli bir kısmının kadın-doğum uzmanını “özel doktoru” olarak görmesi nedeniyle bu görevden kaçmaları zordur. Bu durumda temel hasta sorgulaması, muayene, tetkikleri takiben özellikle sistemik hastalıkların taranarak hastanın genel sağlık durumu belirlendikten sonra sorunun tam olarak anlaşılması önemlidir.

Soruna yol açabilen nedenlerden bir veya bir kaçı tespit edilmişse uygun çözüm için hastaların öncelikle eğitimi ve temel tedavi yaklaşımları ile büyük çoğunluğuna faydalı olunabilir. Birinci basamak hizmetleri veren, temel psikolojik ve tıbbi yaklaşımları bilen bir hekim, eğer daha profesyonel veya uzmanlık gerektiren bir hastalık tespit eder veya birinci basamak tedavi başarısız olursa hastayı uygun şekilde(kırmadan, korkutmadan) sevk edebilir.

TANI
Tanıda en önemli basamak hastanın yakınmalarının ayrıntılı öyküsüdür. Bu sorgulama sonucu hastanın cinsel tercihi (varsa gizli homoseksuellicğin aydınlatılması), cinsel eğitim düzeyi, kendini nasıl algıladığı, eşi hakkındaki düşünceleri, cinsel fonksiyon bozukluğuna yol açabilecek deneyimleri ve geçirdiği hastalıkları öğrenilmelidir. Bir kadın veya erkek sadece belli bir eşe bağlı cinsel fonksiyon bozuklukları yaşayabilir. İlaç, alkol ve madde bağımlılığı varsa not edilmelidir. Bu konuda en doğrusu cinsel işlevleri belirlemeye yarayan standart bir sorgulama formunun kullanılmasıdır. Böylece ortak tanımlar ve yaklaşımlar geliştirilebilir.

Cinsel organların hastalıkları(iltihabi hastalıklar, apseler),ameliyatları(rahim ameliyatları, vajinal ameliyatlar), menapoza bağlı vajinada küçülmeb ve darlıklar varsa belirlenmelidir. Jinekolojik muayene ile nelerin yapılacağı aşağıda özetlenmiştir.
(TABLO-1)

TABLO 1 Cinsel işlev bozukluklarının nedenleri  ve jinekolojik muayene
Muayene	Tanı Konulan Hastalık
Kadın Dış Cinsel Organları
Kaslarda Sertlik Varlığı	Vaginismus
Cilt görünümü ve rengi	Vulva distrofi, dermatitis
Cilt kalınlığı ve elastikliği	Atrofi
Kasık kıl dağılımı ve sıklığı	Atrofi
Klitorisin durumu	Klitoral adhezyon
Ulser veya açık yara varlığı	Herpes simplex virus, Behçet
Pamuklu çubukla dokunma testi	Vulvodinia, Vulvar vestibulitis
Bartholin bezlerinin muayenesi	Bartholinis, apse, kist
Vajen girişi, kızlık zarı muayenesi	Epizyotomi nedbesi, darlık
TEK ELLE MUAYENE
Vajen arka duvarı	Rektum ve anüste hast (hemorroid, fissür)
Levator ani kası	Kas ağrısı, vaginismus
Mesane ve idrar yolu	Üretritis, interstisiyel sistitis, idrar yolları iltihab
Rahim ağzı hareketlerinin kontrolü	Iİltihap, peritonit, endometriozis, apse
Vajen derinliğinin belirlenmesi	Ameliyat Işın tedavisi sonrası darlık sertlik vb
İKİ ELLE MUAYENE
Rahim	Retroversiyon, myom ve iltihap
Tüpler ve yumurtalıklar	Kitle, kist, apse, endometriosis, dış gebelik
Makat ve vajinanın aynı anda kontrolü	Endometriosis, enterosel, fıtıklar
SPEKULUM İLE (Gözle) MUAYENE
Akıntı (Varsa pH bakılması	Vaginitis, atrofi
Vajen gözle muayenesi	Atrofi
Papanicolaou smear (PAP test)	HPV (Siğil virusu), SIL, kanser

Sarkma olup olmadığının kontrolü

Sistosel, rektosel, prolapsus

 

Bazı hastalıkların kendileri veya tedavilerinde kullanılan ilaçlar cinsel işlev bozukluklarına yol açabilirler. Cinsel işlev bozukluğu olanların sürekli kullandığı tedavi amaçlı ilaçlar varsa not edilmesi önemlidir(TABLO 2).

TABLO 2 Cinsel fonksiyon bozukluğuna neden olan ilaçlar
Cinsel isteği azaltan ilaçlar Psikoaktif ilaçlar Antipsikotikler Barbiturat Benzodiazepin Selectif serotonin gerialım inhibitörleri Lithium Trisiklik antidepresan Hipertansiyon ve kardiyoloji ilaçları Antilipid ilaçları Beta blokörler Klonidine (Catapres) Digoxin Spironolactone (Aldactone) Hormonlar Danazol (Danocrine) GnRh agonists (e.g., Lucrin, Zoladex vbl) Doğum kontrol hapları DİĞER Histamine H2-reseptor blokörleri Indomethacin (Indocin) Ketoconazole (Nizoral) Phenytoin sodium (Dilantin)	Uyarılmayı azaltan ilaçlar Antikolinerjikler Antihistaminikler Hipertansiyon ilaçları Psikoaktif ilaçlar Benzodiazepines Selectif serotonin gerialım inhibitörleri Monoamine oxidase inhibitleri Tricyclic antidepresanlar Orgazmı engelleyen ilaçlar Methyldopa (Aldomet) Amphetamines and related anorexic drugs Antipsychotics Benzodiazepines Selectif serotonin gerialım inhibitörleri Narcotics Trazadone (Desyrel) Tricyclic antidepressants*
*Ağrılı orgazma da neden olabilmektedir.

TEDAVİ
Tedavinin en önemli aşaması cinsel işlev bozukluğunun hasta tarafından kabul edilerek, çözümü için çaba harcanmasıdır. Bunun için de herkesin cinselliği çok iyi öğrenmesi bu konuda eğitim görmesi gerekmektedir. Biz ülkemizde cinsel işlev bozukluklarının en önemli nedenlerinden birinin eğitim eksikliği, sosyo-kültürel etkenlerle cinselliğin dokunulmaz, yasak bir alan olması sonucu doğru anlaşılamaması olduğunu düşünüyoruz.. Bu konuda başvuru kaynaklarının bile son derece kısıtlı olması oldukça dikkat çekicidir. Herşeyden önce cinsel sağlık ve işlevlerin bozulmaması için cinselliğin doğru anlaşılması ve doğru yaşanması gerekmektedir.

Herşeye rağmen cinsel işlev bozukluğu ortaya çıkmışsa tedavi genel olarak altta yatan nedenin düzeltilmesine yöneliktir. Geçici olarak bozukluklara neden olabilecek hastalık veya olaylar iyi değerlendirilmelidir. Ciddi hastalık tedavileri (kanser cerrahisi, radyoterapi, kemoterapi, meme rahim gibi organ kayıpları vb) , gebelik ve emzirme dönemi buna iyi bir örnektir. Ayrıca kadın hayatının dönüşüm ve değişime uğradığı dönemler (menapoz, ergenlik vb ) cinsellik açısından iyi algılanmalı ve uyum çabaları desteklenmelidir.

Bütün hastalıklarda olduğu gibi cinsel işlev bozukluklarının tedavisinde de altta yatan nedene yönelik olarak ;

- İlaç
- Psikolojik
- Cerrahi tedaviler uygulanabilir.

Burada tedavisi özellik taşıyan en önemli hastalık kadında kas kasılmaları ve vajinanın penis girişine izin vermemesi (değişik derecelerde) olarak tanımlanan vaginismus’tur. Vaginismus varlığında tedavi cinsel işlev bozukluklarıyla ilgili deneyim ve birikimi olan psikiyatristler ve psikologlar tarafından, daha çok grup tedavileri şeklinde yapılmalıdır.

Hepinize mutlu, doyumlu, sağlıklı bir hayat diliyoruz.